ಖಗೋಳ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತ

• ಜಿ. ಆರ್‌. ಪಂಡಿತ್‌, ಸಾಗರ

ಒಡಿಶಾ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಾಡು. ಭುವನೇಶ್ವರದ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಪುರಿಯ ಜಗನ್ನಾಥ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕೊನಾರ್ಕ್‌ದ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯ –ಈ ಮೂರು ತಾಣಗಳು ಒಡಿಶಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ತ್ರಿವೇಣಿಯಂತಿವೆ. ಈ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕೊನಾರ್ಕ್‌ಕ್ಕೆ ಭೇಟಿನೀಡುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು. ಹವ್ಯಾಸಿ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕನಾಗಿ ಅನೇಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿರುವ ನನಗೆ ಕೊನಾರ್ಕ್‌ದ ಅನುಭವ ಮಾತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಲೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿ ಶಿಲ್ಪವೂ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಭಾರತದ ವೈಭವವನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಮಹಿಳೆಯರಿಗಷ್ಟೇ ತೆರೆದಿರುವ ‘ಸೂಪರ್‌ಶೀ’ ದ್ವೀಪ!

ಬೆರಗು ಮೂಡಿಸುವ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ ಸುಮಾರು 65 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ಇದೆ. ಇದು ಓಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿ. ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ತೀರದ ಹಳ್ಳಿ. ʼಕೊನಾರ್ಕ್‌ʼ ಎಂಬ ಹೆಸರು ʼಕೋನʼ (ಮೂಲೆ) ಮತ್ತು ʼಅರ್ಕʼ (ಸೂರ್ಯ) ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಅಂದರೆ ʼಸೂರ್ಯನ ಕೋನʼ ಅಥವಾ ʼಸೂರ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರʼ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಎದುರಾಗುವ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ರಥದ ರೂಪವೇ ಬೆರಗು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಾಣುವ ಆ ಭವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಮುಂದೆ ನಿಂತಾಗ, ಅದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ತಲೆಬಾಗಬೇಕನಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ದೇವಾಲಯವು ಕಳಿಂಗ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಡಿಶಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಾಗರ ಶೈಲಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

1,200 ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ 12 ವರ್ಷಗಳ ಶ್ರಮ

13ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಗಂಗ ವಂಶದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅರಸ ಒಂದನೆಯ ನರಸಿಂಹದೇವ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಸೂರ್ಯದೇವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಏಳು ಕುದುರೆಗಳು ಎಳೆಯುವ ರಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅಪೂರ್ವ ಸಾಧನೆ. ರಥದ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ 24 ಬೃಹತ್ ಚಕ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅವು ಸೂರ್ಯನ ನೆರಳಿನ ನೆರವಿನಿಂದ ಸಮಯವನ್ನು ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಸೂರ್ಯ ಗಡಿಯಾರಗಳಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಅಂದಿನ ಭಾರತೀಯರ ಖಗೋಳಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಕೈಗನ್ನಡಿ. ಸುಮಾರು 1,200 ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು 12 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶ್ರಮಿಸಿ ಈ ಮಹಾಕೃತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆಂದು ಇತಿಹಾಸ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

24 ಭವ್ಯ ಕಲ್ಲಿನ ಚಕ್ರಗಳು, 7 ಕುದುರೆಗಳು, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖ ವಿನ್ಯಾಸ, ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುವ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನೆ ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನ್ಯಾಸ ಸೂರ್ಯದೇವನ ರಥವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಅಪರಿಚಿತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಪರಿಚಿತ ಪದದ ಗಲಿಬಿಲಿ!

ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣದ ವಿಭಾಗಗಳು

1. ವಿಮಾನ (ಗರ್ಭಗುಡಿ) – ಮೂಲ ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿ (ಈಗ ಕುಸಿದಿದೆ)
2. ಜಗಮೋಹನ – ಸಭಾಮಂಟಪ
3. ನಾಟ್ಯಮಂಟಪ (ನಟಮಂದಿರ) – ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗಾಗಿ
4. ಉಪದೇವಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳು

ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ ಪಗೋಡಾ

ಯುರೋಪಿಯನ್ ನಾವಿಕರು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ʼಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ ಪಗೋಡಾʼ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಭವ್ಯ ಗೋಪುರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.

ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಸೊಬಗು

ಕೊನಾರ್ಕ್‌ದ ಶಿಲ್ಪಸಂಪತ್ತು ಎಷ್ಟು ನೋಡಿದರೂ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೇವ-ದೇವಿಯರು, ನರ್ತಕಿಯರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ಯೋಧರು, ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಹೂ-ಬಳ್ಳಿಗಳು, ರಾಜಮನೆತನದ ಜೀವನ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಬದುಕು —ಹೀಗೆ ಸಮಾಜದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳೂ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಜೀವ ಪಡೆದಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಒಡಿಶಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ದೇವಾಲಯವು ಒಡಿಶಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯವಾದ ಒಡಿಸ್ಸಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ನೃತ್ಯಮಂಟಪದಲ್ಲಿನ ನೃತ್ಯಶಿಲ್ಪಗಳು ಒಡಿಸ್ಸಿ ನೃತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿವೆ. ಇಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ʼಕೊನಾರ್ಕ್‌ ಡಾನ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ʼ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಕಲಾಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾನವ ಜೀವನದ ವಿವಿಧ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಶೃಂಗಾರ ಶಿಲ್ಪಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಇವು ಕೇವಲ ಕಾಮದ ಚಿತ್ರಣವಲ್ಲ; ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಕಲಾಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಗುಪ್ತಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥ ದೇಗುಲ ಶಿವ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ

ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ

ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ಫೊಟೋಗ್ರಾಫರ್‌ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಕ್ತ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿಯೇ ಸರಿ. ಬೆಳಗಿನ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಶಿಲ್ಪಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವಾಗ ಅವುಗಳ ಆಳ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ನೆರಳಿನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಒಂದೇ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕೋನಗಳಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು-ನೆರಳಿನ ಆಟವನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಕಳೆದರೂ ಸಮಯ ಹೇಗೆ ಕಳೆಯಿತು ಎಂಬುದೇ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರವೂ ಕೇವಲ ಛಾಯಾಚಿತ್ರವಲ್ಲ; ಭಾರತದ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯ ದಾಖಲೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡಿಸಿತು.

ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ

ಇಂದು ಮೂಲ ಗರ್ಭಗುಡಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಕಾಲದ ಹೊಡೆತ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಹಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅದರ ಬಹುಭಾಗ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಉಳಿದಿರುವ ಜಗಮೋಹನ, ನಾಟ್ಯಮಂಟಪ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಗಳು ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲ ವೈಭವವನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಸಾಕಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಅಪೂರ್ವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, 1984ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಒಂದು ವಿಚಾರ ನನ್ನ ಮನಸಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆಧುನಿಕ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಇಂಥ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಪ್ರತಿಭೆ ಅಸಾಧಾರಣವಾದುದು! ಕಲ್ಲಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಿದ ಆ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದಾಖಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಕೈಚಳಕ ಇಂದಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರನ್ನು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ಕೇವಲ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಲ್ಲ; ಅದು ಭಾರತದ ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿ. ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವರಿಗೆ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಇದು ಒಂದು ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ. ಶತಮಾನಗಳೇ ಉರುಳಿದರೂ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ಇಂದಿಗೂ ಒಂದೇ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿದೆ -ಕಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅಳಿಸಲಾಗದು.

ದಾರಿ ಹೇಗೆ?

ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿ ಭುವನೇಶ್ವರಕ್ಕೆ ವಿಮಾನ ಮತ್ತು ರೈಲು ಸಂಚಾರ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೊನಾರ್ಕ್‌ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯ 65 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾರಿಗೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಲುಪಬಹುದು.