ಇಷ್ಟೂ ಸಾಲದೆಂಬಂತೆ ಹಂಪಿಯನ್ನು ನಾವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ!

ನಾನು ಹಂಪಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸಲ ನೋಡಿದ್ದೇನೋ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಸಲವೂ, ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಕುತೂಹಲ, ಹುಮ್ಮಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರತಿಸಲವೂ ಹೊಸ ಹೊಸ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಹಂಪಿ ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ, ಅಚ್ಚರಿಯ ತಾಣ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿ ಸಲವೂ ಮನವರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಹಂಪಿಯೆಂದರೆ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಇತಿಹಾಸದ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ನಿಜ, ಹಂಪಿಗೆ ಹೋಗಲು ಯಾವ ನೆಪವೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಂಪಿ ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಹೋದಾಗಲೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಾಣುವ ಮಾಯಾವಿ. ಪ್ರಪಂಚದ ಎಷ್ಟೋ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿದರೆ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಹಂಪಿ ಹಾಗಲ್ಲ. ಅದು ನಮ್ಮನ್ನು ಪದೇಪದೆ ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಕಾಂತಶಕ್ತಿ.

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವದ ದಿನಗಳ ನೆನಪನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಿಂತಿರುವ ಹಂಪಿ ಒಂದು ಭಾವನೆ. ಹಂಪಿಯ ಆ ಕಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಗಳು, ಅಲ್ಲಿನ ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತಿರುವ ಗೋಪುರಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಲದಿಂದ ಕಸಿದು ಯಾವುದೋ ಅದ್ಭುತ ಯುಗಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಹಂಪಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಹೋದರೂ ಆ ಹಳೆಯ ಕುತೂಹಲ ಮರುಕಳಿಸಲು ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯ. ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಹೋದಾಗ ನಾವು ಕೇವಲ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಬೆರಗಾಗುತ್ತೇವೆ. ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಲುಗಳ ಕೆತ್ತನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂರನೇ ಬಾರಿ ಹೋದಾಗ ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ನಿನಾದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆಮ್ಮದಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿ ಭೇಟಿಯಲ್ಲೂ ಹಂಪಿ ನಮಗೆ ಒಂದೊಂದು ಹೊಸ ಮುಖವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: 'ದಿ ಟ್ರಾವೆಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಮಾರ್ಕೊ ಪೋಲೋ' : ಪ್ರತಿ ಪ್ರವಾಸಿಯೂ ಓದಲೇಬೇಕಾದ ಕೃತಿ

ಹಂಪಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ಮಾನವನ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಏಳು ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದ್ದರೂ ಇಂದಿಗೂ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಈ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗೋಪುರದ ನೆರಳು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬೀಳುವ ಆ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಸ್ಮಯ ಇಂದಿಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸವಾಲು. ವಿಜಯ ವಿಠಲ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಸಪ್ತಸ್ವರ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸುವ ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಲಿನ ರಥ ನಮ್ಮ ಕರಕುಶಲ ಕಲೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಆ ಕಂಬಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿದಾಗ ಬರುವ ಸಂಗೀತದ ಲಹರಿ ಯಾವುದೋ ದೈವಿಕ ಲೋಕಕ್ಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ತಮ್ಮ ವಿಜಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ನಿಂತರೆ, ಇಡೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭವ್ಯತೆ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಂಪಿಯ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಸರ. ಅಲ್ಲಿನ ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಕಲ್ಲುಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಹೇರಿ ನಿಂತಿರುವ ರೀತಿ ನೋಡಿದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಹಂಪಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕೋಟೆ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಮಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಅನುಭವ. ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ಕೆಂಪು ಕಿರಣಗಳು ಹಂಪಿಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ, ಆ ಕಲ್ಲುಗಳು ಬಂಗಾರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅದು ಹಂಪಿಯ ನಿಜವಾದ ಸುವರ್ಣ ಯುಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಂಪಿ ಕೇವಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣವಲ್ಲ, ಇದು ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ಪಂಪಾ ಕ್ಷೇತ್ರ'. ರಾಮಾಯಣದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಕಾಂಡ ನಡೆದಿದ್ದು ಇಲ್ಲೇ. ಅಂಜನಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ, ಮಾತಂಗ ಪರ್ವತ, ಪಂಪಾ ಸರೋವರ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರು ತರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ಕಣ ಕಣದಲ್ಲೂ ಭಕ್ತಿಯಿದೆ, ಶಕ್ತಿಯಿದೆ. ಹಂಪಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕೇವಲ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದು ರೀತಿಯ ವಿಷಾದವೂ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಂಪಿ, ಇಂದು ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದು ಗಾಂಭೀರ್ಯವಿದೆ. ವೈಭವ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಎಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಂಪಿ ನಮಗೆ ಮೌನವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಹಂಪಿ ಸೋತಿಲ್ಲ, ಅದು ತನ್ನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಮೂಲಕ ಇಂದಿಗೂ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಆಳುತ್ತಿದೆ. ಹಂಪಿಯ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತರೆ, ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಗದ್ದಲಗಳು ತಣ್ಣಗಾಗುತ್ತವೆ. ಕಲೆಯ ಆರಾಧಕರಿಗೆ ಹಂಪಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವುದು ಎಷ್ಟು ಅಗೆದರೂ ಮುಗಿಯದ ಗಣಿ. ಹಂಪಿಯೆಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಲುಗಳು ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಗಾಳಿ ಇತಿಹಾಸದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಪಿಸುಗುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಹಂಪಿಗೆ ಹೋದಾಗ ನಮಗೆ ಸಿಗುವುದು ಹೊಸ ಹೊಸ ಅನುಭವಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ನಮ್ಮದೇ ಬೇರುಗಳ ದರ್ಶನ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹಂಪಿಗೆ ಹೋಗಲು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಹಂಪಿಗೆ ಹೋಗಲು ನೆಪ ಬೇಕಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಹಂಪಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಯಲು ಸಾವಿರ ನೆಪಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಭೇಟಿಯಲ್ಲೂ ಹೊಸ ಅನುಭವ ಹೆಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಬರುವುದು ಅಂದರೆ, ಹಂಪಿಯ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ಕಳೆದುಹೋದ ನಮ್ಮದೇ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ತುಣುಕನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಿ ತಂದಂತೆ. ಹಂಪಿಯ ಬಿಸಿಲು ಕೇವಲ ಮೈ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ವಿಜಯನಗರದ ಹಳೆಯ ಗಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ಉಪ್ಪು ಸವರಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ ದಾಟುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳು ಮೌನವಾಗಿ ಕೆಂಡದ ಉಸಿರನ್ನು ಬಿಡಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಗದ್ದಲವಿಲ್ಲದ ಆ ನಾಲ್ಕೈದು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಪಿ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಭೂಪಟದ ಒಂದು ಚುಕ್ಕೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ನೀರು ಇಳಿಮುಖವಾದಂತೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯರ ಆಸೆಗಳೂ ಬತ್ತುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಂಪಿಯ ಈ ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಸುಡುಬಿಸಿಲೇ ಕಾವಲುಗಾರನಂತಿರುತ್ತದೆ.

ಲಂಡನ್‌ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಸ್ಟೋನ್‌ಹೆಂಜ್‌ನ ಆ ಹತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಕಲ್ಲು ಕಂಬಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಜಗತ್ತೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿನವರು ಆ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಉಣಿಸಿ, ಬೆಳಕಿನ ಮಾಲೆ ತೊಡಿಸಿ, ಪ್ರಪಂಚದ ಕಣ್ಣು ಕೋರೈಸುವಂತೆ ಶೋಕೇಸ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರಕಾರ ಸ್ಟೋನ್‌ಹೆಂಜ್‌ನ್ನು ಎಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದರೆ, ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ 'ವಿಸಿಟರ್ ಸೆಂಟರ್', ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಡಿಯೋ ಗೈಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ‘ಸ್ಟೋನ್‌ಹೆಂಜ್‌ ನೋಡದಿದ್ದರೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೀವು ಏನನ್ನೋ ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ’ ಎಂಬ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ತಾಣವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಹಂಪಿಯ ಮುಂದೆ ಸ್ಟೋನ್‌ಹೆಂಜ್‌ ಏನೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಹಂಪಿಯ ಪ್ರತಿ ಅಂಗುಲದಲ್ಲೂ ಒಂದೊಂದು ಕಾವ್ಯವಿದೆ, ಕೆತ್ತನೆಗಳ ನಡುವೆ ಅಡಗಿದ ಸಾವಿರಾರು ಕನಸುಗಳಿವೆ. ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ತೆರೆದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಸ್ತಕವಿದ್ದರೂ, ನಮಗೆ ಅದರ ಪುಟಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕಲೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿಲ್ಲ. ಹಂಪಿಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳ ಮುಂದೆ ಸ್ಟೋನ್‌ಹೆಂಜ್ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪೀಠಿಕೆಯಷ್ಟೇ, ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅಲಕ್ಷ್ಯದ ಮುಂದೆ ಅದುವೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.

ಹಂಪಿಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತಾಗ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಅನಾಥಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ ನಿಜ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಪ್ರವಾಸಿಗನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ತಲೆಬಾಗಿ ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಜಾಗವಿಲ್ಲ. ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬಂದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆರಳಿದ್ದರೂ, ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಬೆಂದು ಬಂದವನಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಲು ಒಂದು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಹೊಟೇಲ್ ಇಲ್ಲ. ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರವೂ, ಅಲ್ಲಿನ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಹಠಮಾರಿ ಬಡತನದಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ಹಂಪಿ ಇಂದು 'ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣ' ಎಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರೂ, ಒಳಗೊಳಗೇ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹಪಹಪಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿನ ರಸ್ತೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯೊಂದರ ಹುಡುಕಾಟವೇ ಒಂದು ಸವಾಲು. ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಕಾಡಿದರೆ, ಇತಿಹಾಸದ ಭವ್ಯತೆಯ ನಡುವೆ ಬದುಕಿನ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಕೂಡ ಒಂದು ಕಳೆ ಇರುವ ಅಂಗಡಿ ಸಾಲುಗಳಿಲ್ಲ. ಹಂಪಿಯ ಬಜಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರತ್ನ-ವೈಢೂರ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾದಿಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಧೂಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ನಾವೇ ಹಂಪಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ಕಾಡದೇ ಇರದು. ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಲ್ಲದ ಹಂಪಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಒಣಗಿದ ನೆನಪಿನಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗಂತೂ ಹಂಪಿ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ 'ಹಂಪಿ ಉತ್ಸವ'ದ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಸಂಭ್ರಮವಷ್ಟೇ. ಆ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ಲೈಟುಗಳ ಝಗಮಗ ಇರುತ್ತದೆ, ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾರ-ತುರಾಯಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆ ದೀಪಗಳು ಆರಿ ಹೋದ ಮರುದಿನವೇ ಹಂಪಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಕತ್ತಲ ಕೊತ್ತಲಗಳಿಗೆ ಜಾರುತ್ತದೆ. ಸರಕಾರದ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಕೇವಲ ಆ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಜಾತ್ರೆ, ಆಡಂಬರಗಳಿಗೆ, ಫೊಟೋಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. 'ಹಂಪಿ ಉತ್ಸವ' ಎನ್ನುವುದು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಭೇಟಿ ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆಯೇ ಹೊರತು, ಹಂಪಿಯ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಚೈತನ್ಯ ತುಂಬುವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಹಂಪಿಯ ಮಹತ್ವವು ಕೇವಲ ಭಾಷಣದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.

ಹಂಪಿ ಎಂಬುದು ಜಗತ್ತಿನ ಅಚ್ಚರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂಬುದು ನಿಜ, ಆದರೆ ಆ ಅಚ್ಚರಿಯನ್ನು ನಾವು ಎಷ್ಟು ಜತನವಾಗಿ ಸಾಕಿ ಸಲಹುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೆ. ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಭಾಷೆಯಿದೆ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡದಿದ್ದರೆ ಅವು ಮೌನವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ನಾವು ಹಂಪಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಸೋತಿದ್ದೇವೋ ಅಥವಾ ಹಂಪಿಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿಯೇ ಸೋತಿದ್ದೇವೋ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಅಲ್ಲಿನ ಕಲೆ ಕಂಡು ಬೆರಗಾದರೂ, ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆ ಕಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಿಟ್ಟುಸಿರೇ ಹಂಪಿಯ ಇಂದಿನ ಅಸಲಿ ಧ್ವನಿಯಾಗಿದೆ.

ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಸ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಲೂ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಕಥೆ ಕೇಳಲು ಬರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗನಿಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಶುದ್ಧ ನೀರು ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟ. ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ನಡೆಯುವಾಗ ತಲೆತಿರುಗಿ ಬಿದ್ದರೆ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ನೆರಳಿನ ಆಸರೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಇದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಅದ್ಭುತ ರತ್ನವನ್ನು 'ಶೋಕೇಸ್' ಮಾಡಲು ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹಂಪಿಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೇಂದ್ರವಿಲ್ಲ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಭದ್ರತೆ ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದರೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಜೀವ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಹೊಸಪೇಟೆಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಓಡಬೇಕು. ಒಬ್ಬ ಪ್ರವಾಸಿಗ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ದೊಡ್ಡ ಅವಮಾನ.

ಹಂಪಿಯ ಜನವಸತಿಯನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಆಯಿತೇ ಹೊರತು, ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹಂಪಿಯ ಒಳಗಡೆ ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೊಟೇಲ್‌ಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಪ್ರವಾಸಿಗರು 15-20 ಕಿಮೀ ದೂರದ ಹೊಸಪೇಟೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಹಂಪಿಯ ಸೂರ್ಯೋದಯ ಅಥವಾ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಸಾರಿಗೆಯ ದೊಡ್ಡ ಕಿರಿಕಿರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಲ್ಲೇ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಶೈಲಿಯ 'ಹೆರಿಟೇಜ್ ರೆಸಾರ್ಟ್‌'ಗಳಿವೆ. ಹಂಪಿಯಲ್ಲೂ ವಿಜಯನಗರದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ, ಪ್ರವಾಸಿಗರು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಉಳಿಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಸದ್ಯ ಹಂಪಿ ಕೇವಲ 'ಬಂದು ಹೋಗುವ' (Day-trip) ತಾಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆಯೇ ಹೊರತು, 'ಉಳಿದು ಅನುಭವಿಸುವ' ತಾಣವಾಗಿಲ್ಲ.

ಹಂಪಿಯ ಬಗೆಗಿನ ನಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನವೆನ್ನುವುದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಳೆಯ ನೆನಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಗಾಳಿಗೋಪುರ. ನಾವು ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನ ಐಫೆಲ್ ಟವರ್ ಅಥವಾ ಲಂಡನ್‌ನ ಕಲ್ಲುಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಸೆಲ್ಫಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ತೋರುವ ಆ ಜಾಗತಿಕ ವಿನಯ, ನಮ್ಮದೇ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಹಂಪಿಯ ಮುಂದೆ ಮಾಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಮಗೆ ಹಂಪಿ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಕಲ್ಲುಗಳ ರಾಶಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಮಾನವ ಕುಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಕಾಲದ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದಿಟ್ಟ ಒಂದು ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಆದರೆ, ಆ ಕಾವ್ಯದ ಪುಟಗಳು ಇಂದು ಧೂಳು ಹಿಡಿದು, ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಲ್ಲದೇ ಸೊರಗುತ್ತಿವೆ. ಕೈಗೆಟುಕುವ ದೂರದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ರತ್ನವಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಹೊಳಪನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕನಿಷ್ಠ ಕಳಕಳಿ ನಮಗಿಲ್ಲದಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬಡತನದ ಸಂಕೇತ.

ಹಂಪಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು 'ಹಂಪಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ' ಎಂಬ ಗಂಜಿಕೇಂದ್ರದಂಥ ಒಂದು ಸರಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇದ್ದರೂ, ಅವರ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೇರುವುದಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ದೂರುಗಳಿವೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ವಿಫಲವಾಗಿದೆ. ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ಈ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಕೆಲಸವೇನು ಎಂಬುದೇ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ವಿಜಯ ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಸ್ಥಾನದಂಥ ಕಡೆ ಬ್ಯಾಟರಿ ಚಾಲಿತ ವಾಹನಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ನಡೆಯುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಹಂಪಿಯ ಆತ್ಮ ಇರುವುದು 'ಹಂಪಿ ಉತ್ಸವ'ದ ಅಬ್ಬರದಲ್ಲಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗನ ನೆಮ್ಮದಿಯಲ್ಲಿ. ಇತಿಹಾಸದ ಭವ್ಯತೆಯ ನಡುವೆ ಕನಿಷ್ಠ ಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಪರದಾಡಬೇಕಾದ ಈ ಸ್ಥಿತಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಮಾಡುವ ಭಾಷಣಗಳಿಗೆ ಅಣಕದಂತಿದೆ. ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ತಾಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದ ನಂತರವೂ ಅಲ್ಲಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ 'ಏನೇನೂ ಸಾಲದು' ಎಂಬ ರಾಗಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ಈ ದಾರಿ ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ನಾವು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಕೈಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುವುದು ವಿಜಯನಗರದ ಗತವೈಭವವನ್ನಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ನಾವು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ರೂಪಿತವಾದ ಮತ್ತೊಂದು 'ಹಾಳು ಹಂಪಿ'ಯನ್ನು ಮಾತ್ರ. ಹಂಪಿಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕಿದೆ. ಆ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ನಮಗೆ ಕಾಣಬೇಕಾದದ್ದು ಕೇವಲ ಸತ್ತ ಇತಿಹಾಸವಲ್ಲ,

ಬದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಬಲ್ಲ ಒಂದು ಜೀವಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ತಾಣ.